“Elektrikte Güvenli Çalışmada 5 Altın Kural”
Aydın KEÇECİ / Elektrik Mühendisi / A Sınıfı İSG Uzmanı /aydin.kececi@hotmail.com
Mustafa FAZLIOĞLU / Elektrik Mühendisi / fazlioglum@gmail.com
Güne her zamanki gibi başlayan bir bakım teknikeri, önündeki panonun kapağını açıyor. Yılların verdiği bir alışkanlık, belki de o an zihnini meşgul eden bambaşka bir düşünce…“Bu devrede enerji yoktur herhalde” diyerek elini uzatıyor. Oysa elektrik, ihmali ve aceleyi asla affetmeyen, ne kokusu ne de rengi olan sinsi bir güçtür. Kazadan sonraki o mikrosaniyede ne yazık ki geri dönüş yoktur. Çünkü elektrikte ikinci bir şansınız olmayabilir.
İşte tam da bu yüzden, her yıl yüzlerce meslektaşımızı kaybettiğimiz veya ağır yaralanmalarla sonuçlanan elektrik kazalarının önüne geçmek için elimizde çok güçlü bir kalkan var: Uluslararası standartlar ve tavizsiz uygulanan İSG kuralları. Bugün köşemizde, revize edilen TS EN 50110-1 (2023) standardı çerçevesinde, elektriksel tehlikeleri sıfıra indirmenin tek kesin yolu olan “Dead Working” (Enerjisiz Çalışma) manifestosunu ve hayat kurtaran pratikleri masaya yatırıyoruz.
Güvenli bir çalışma ortamı sağlamak sadece çalışanın dikkatine bırakılamayacak kadar ciddi bir organizasyondur. Ülkemizde yürürlükte olan 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. Maddesi, işverenin yükümlülüklerini net bir dille çizer:
*Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması,
*Gerekli araç, gereç ve organizasyonun eksiksiz sağlanması,
*Standarda göre güvenli çalışma prosedürleri oluşturmayı,
*Alınan tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığının izlenmesi ve denetlenmesi (ki bu denetim sorumluluğu asla devredilemez!).
Yani sahada koruyucu ekipman (KKD) eksikse, LOTO (Kilitleme/Etiketleme) istasyonları kurulmamışsa veya personel eğitimsizse, yasal ve vicdani sorumluluk doğrudan yönetim masasındadır.
“İlk ve En Güvenli Seçenek: “Enerjisiz Çalışma” (Dead Working)”
Standartlar bizlere çalışabileceğimiz enerjisiz çalışma (dead working) dışında farklı yöntemler de sunar: Canlı Çalışma (Live Working), Yakın Çalışma meslekten olan işler (Vicinity Working) ve yakın çalışma meslekten olmayan işler. Gece çalış, hafta sonu çalış ama önce enerjisiz çalış diğer çalışma metotları zorunlu olmadıkça (ölçmek gibi) veya tesise büyük bir maliyete sebep vermedikçe (hadde hanelerin enerjisinin kesilmesi gibi) veya ölümlere sebep vermedikçe (yoğun bakım ünitelerinin enerjisinin kesilmesi gibi) asla tercih edilmemelidir.
Altın kural şudur: En son tercihiniz her zaman canlı çalışma olmalıdır!
Standardın 3.4.8 maddesinde tanımlanan Dead Working, elektriksel tehlikeyi önlemek için gerekli tüm önlemlerin alınmasından sonra, enerji verilmemiş (sıfır gerilim) ve depolanmış enerjisi boşaltılmış bir elektrik tesisatı üzerinde çalışılmasıdır.
Elektrik kazalarının analizini yapan uluslararası kuruluşların (örneğin Alman BG ETEM) verilerine göre, kazaların%49,6’sı gerilim olmadığını doğru şekilde doğrulamamaktan, %35,5’i ise enerjiyi doğru kesmemekten kaynaklanıyor. Bu istatistik bize 5 kuralın hiyerarşik sırayla uygulanmasının hayati önemini gösteriyor: Peki, bir sistemi gerçekten “enerjisiz” ve güvenli kılmak için hangi aşamalardan geçmeliyiz?
İşte o meşhur 5 Altın Emniyet Kuralı…
1. KES (Tamamen Ayrın)
Üzerinde çalışılacak tesis bölümünü besleyen tüm enerji kaynakları kesilmelidir. Burada hayati bir detay var: Fotosel, kontaktör, zaman rölesi, PLC veya yazılımsal kilitlemelerle yapılan açmalar asla güvenli bir kesme yöntemi olarak kabul edilmez!
Kesme işlemi; gözle görülebilir bir hava boşluğu oluşturan ayırıcılar, dışarı çekilebilir tip kesiciler (çekmeceli şalterler) veya fiziksel sigorta sökümleri ile yapılmalıdır.
Enerji kesim işleri hiyerarşik sıraya göre yapılacak önce yük tarafındaki kesiciler açılacak sonra bakımı yapılacak kesici açılacak daha sonra kaynak tarafındaki kesici açılacak. Devre ye alma işleminde ise bu işlem tam tersi olarak yapılacak.
2. KİLİTLE VE ETİKETLE (Yeniden Enerjilenmeyi Önle)
Sadece şalteri indirmek yetmez. Siz arkasından çalışırken bir başkasının gelip şalteri kaldırmayacağının garantisi yoktur. Bu yüzden LOTO (Lockout/Tagout) ekipmanları devreye girer. Şalter asma kilitlerle kilitlenmeli, üzerine çalışmayı yapan kişinin adının, tarihinin ve iletişim bilgisinin yer aldığı kırmızı/beyaz “TEHLİKE! ÇALIŞTIRMA” etiketi asılmalıdır.
3. ÖLÇ (Dokunmadan Önce Mutlaka Ölç!)
Sektördeki en büyük yanılgılardan biri şudur: “Şalter kapalı, o halde gerilim yoktur.” Hayır! Yanlış şalteri indirmiş olabilirsiniz, nötr hattından ters besleme geliyor olabilir veya sistemde deşarj olmamış devasa kondansatörler bulunabilir. Bu yüzden “Dokunmadan Önce Ölç!” felsefesi uygulanmalıdır.
Multimetre ve Kontrol Kalemi Yasağı: Gerilim yokluğunu kontrol ederken kontrol kalemi (tek kutuplu test cihazı) kullanılması kesinlikle yasaktır! Aynı şekilde multimetreler de bu iş için tasarlanmamıştır. Alçak Gerilimde gerilim yokluğu ölçümü, EN 61243-3 standardına uygun iki kutuplu gerilim dedektörleri ile yapılmalıdır.
LDL (Live-Dead-Live) Protokolü: Test cihazınızın kendisinin bozuk olmadığını doğrulamak için cihazın üzerindeki test butonuna basarak tüm ledlerin yandığını cihazın sağlam olduğunu doğrulayın; (Live), ardından çalışacağınız noktada gerilim olmadığını ölçün (Dead) ve son olarak cihazı tekrar cihaz üzerindeki test butonuna basarak düzgün çalıştığından emin olun (Live).
4. TOPRAKLA VE KISA DEVRE ET
Olası bir yıldırım düşmesi, endüksiyon akımları veya sisteme yanlışlıkla yeniden enerji verilmesi ihtimaline karşı çalışılan hatlar kısa devre edilerek topraklanmalıdır. Topraklama yapılırken önce toprak pensesi/klemensi bağlanmalı, ardından faz iletkenlerine bağlantı yapılmalıdır. Sökerken ise bu işlemin tam tersi uygulanır. İşlem sırasında izole eldiven kullanılmasını tavsiye ediyoruz. YG de topraklama zorunludur. AG de topraklama birden fazla kaynak tarafından besleniyor ise zorunludur.
5. İZOLE ET VE BARİKAT KUR
Çalışma alanınızın hemen bitişiğinde hala enerji altında olan başka panolar veya baralar varsa, bu alanlar izole örtülerle kapatılmalı ve fiziksel barikatlarla sınırlandırılmalıdır. Bu tip çalışma şeklinden sakınınız. Tavsiye etmiyoruz. Tesadüfi bir dokunma olmayacak şekilde çalışma alanında elektrik olmamalı. Çalışma alanınızı emniyet şeritleri ile kapatınız. Yetkisiz kişilerin sahaya girişine engel olunmalı.
Son Söz: Önce İzin, Sonra İş!
Güvenli bir elektriksel çalışmanın arkasında her zaman disiplinli bir yönetim ve kağıt üzerinde/elektronik ortamda ıslak imzalarla onaylanmış bir Çalışma İzin Formu yatar. Operasyon Kontrolörü (Bakım Şefi) yazılı onay vermeden, saha risk analizi yapılmadan ve tüm adımlar bir checklist ile doğrulanmadan hiçbir işe başlanmamalıdır.
Unutmayın; sahada aldığınız her bir önlem, evinize, ailenize ve sevdiklerinize güvenle dönmenizi sağlayan görünmez bir bağdır.
Çalışan personelin tecrübe sürekliliğini sağlamalısınız. Bu sürekliliği standart ve İSG eğitimleri ile sağlamalısınız. Ayrıca düzenli aralıklar ile bu eğitimler tekrarlanmalıdır.
Eğitim, Eğitim, Eğitim…
Çünkü elektrik hatayı sadece bir kez kabul eder ve o an, son anınız olabilir. Güvenli çalışmalar dilerim.
www.elektrikhaber.com haber merkezi
