Aydın KEÇECİ – Elektrik Mühendisi – A Sınıfı ISG Uzman / Mustafa FAZLIOĞLU – Elektrik Mühendisi
Geçenlerde bir meslektaşım özelden ulaştı; “Aydın Bey, sahada elektrik panolarının İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) açısından kontrollerini tam olarak nasıl yapmalıyız?” diye soruyordu.
Sektörde yıllarını devirmiş bir elektrik mühendisi olarak şunun altını çizerek başlamak isterim: Bakım, sadece ekipmanın ömrünü uzatan bir teknik süreç değildir; bakım, doğrudan bir iş güvenliği uygulamasıdır. Bir tesisteki en büyük yangın ve ark parlaması (arc flash) riskleri, zamanında ve doğru bakımı yapılmayan panolardan kaynaklanır.
İSG uzmanlarının ve saha mühendislerinin rehber edinebileceği, sahada pratik olarak uygulanacak adım adım pano kontrol rehberini sizler için derledim.
1. Güvenlik Kontrolü (İç ve Dış Mekan)
Bir panoya müdahale etmeden veya yaklaşmadan önce ilk işimiz emniyet marjını doğrulamaktır:
- Pano Üzerinde: Kapakların tam kapandığını, menteşelerin sağlamlığını, panodaki tehlike uyarı etiketlerinin eksiksiz olduğunu ve pano kapağının içindeki tek hat şemasının güncel olup olmadığını kontrol edin. Güncel olmayan şema, olası bir arıza anında hayati risk demektir.
- Pano Çevresinde: Pano önünde gerilime uygun izole halı var mı? Acil durumda kaçış mesafesi açık mı? Pano etrafı depolama alanı gibi kullanılıp çalışma alanı kısıtlanmış mı? Bunları mutlaka gözden geçirin.
2. Beş Duyu ile Görsel ve Fiziksel İnceleme
Cihazlara dokunmadan önce duyu organlarımız en büyük yardımcımızdır:
- Gözle İnceleme: Terminal ve cıvata bağlantı noktalarında renk değişimi, kararma veya oksitlenme var mı? Renk bozulması, aşırı ısınmanın ilk habercisidir.
- Ses İncelemesi: Bir stetoskop yardımıyla panoyu dinleyin. Ark atlaması, gevşek bağlantı veya kontaktörlerdeki ark sesleri belirgin bir cızırtı veya humm sesi yapar.
- Dokunsal İnceleme: Panoda anormal bir titreşim var mı? Titreşim, cıvataların zamanla gevşemesine yol açar.
- Koku Kontrolü: Panodan plastik veya izolasyon yanığı kokusu geliyor mu? Yanık kokusu, felaketin bir adım öncesidir.
3. Havalandırma ve Termal Rejim
Isı, elektrik ekipmanlarının en büyük düşmanıdır. Isıyı doğru yönetmek panonun ömrünü ve güvenliğini doğrudan etkiler:
- Bara Tasarımı: Bir panoda doğal ısı akışını ve konveksiyonu en iyi sağlayan yapı dikey bara dizaynıdır. Yatay baralar ısıyı hapseder. Yeni bir pano imal ettirecekseniz imalatçınızla dikey bara tasarımını mutlaka tartışın.
- Termal Kamera Taraması: Pano yük altındayken termal kamera ile bağlantı noktalarını inceleyin. Isı dağılım değerlerini ölçüp sıcaklık farklarını (Delta T) analiz edin.
4. Temizlik ve Mekanik Bakım
Toz ve nem, yüzeysel kaçaklara (creepage) neden olur. Üreticinin belirlediği periyotlarda (genellikle yılda bir):
- Panoların iç temizliği yapılmalı,
- Şalterlerin ve kesicilerin hareketli mekanizmaları üretici talimatlarına göre yağlanmalı,
- Yapılan tüm bakım işlemleri dokümante edilerek pano sicil kartına işlenmelidir.
5. Periyodik Elektrik Testleri
Görsel kontroller yetmez, koruma elemanlarının gerçekten çalışıp çalışmadığını test etmek gerekir. Özellikle Açık Tip Şalterlerin (ACB) ve Kompakt Şalterlerin (MCCB) akım ve açma süresi testleri, üretici standartlarına göre 4 veya 5 yılda bir yetkili uzmanlarca yapılmalıdır. Zamanı geldiğinde açmayan bir şalter, kaza anında felakete sebep olur.
6. Teknik Değerlendirme ve Proje Uygunluğu
Bakımın son aşaması, sistemin kağıt üzerindeki mühendislik doğrulamasıdır:
- Açma süreleri ve akım ayarları doğru mu?
- Selektivite (seçicilik) ayarları yapılmış mı? (Yani bir arıza anında sadece ilgili alt şalter mi düşüyor, yoksa ana şalter atıp tüm fabrikayı karartıyor mu?)
- Kablo kesitleri taşıma kapasitelerine uygun mu?
- Kesicinin kısa devre akım dayanımı (Icu / Ics) tesisin kısa devre seviyesini karşılıyor mu?
- En önemlisi: Pano, onaylı projesiyle birebir uyumlu mu, yoksa sonradan projesiz müdahaleler ve eklemeler yapılmış mı?
Özetle; Elektrik panolarına sadece metal bir kutu gözüyle bakmayı bırakmalıyız. Sahada İSG standartlarını yakalamak istiyorsak; periyodik kontrolleri, mühendislik hesaplarını ve kestirimci bakımı süreçlerimizin merkezine koymak zorundayız.
Unutmayın, önlemek ödemekten her zaman daha ucuz ve daha güvenlidir.
Kazasız ve sağlıklı çalışmalar dilerim.
www.elektrikhaber.com haber merkezi / Mustafa FAZLIOĞLU
